XI դարի վերջին Հայաստանի վրա բյուզանդական տիրապետությունից, կարելի է ասել, հետք չէր մնացել: Մանազկերտի ճակատամարտում գերի ընկած բյուզանդական կայսեր և Ալփ Արսլանի միջև կնքված պայմանագրի համաձայն՝ Բյուզանդիան ճանաչում էր սելջուկների իրավունքը մինչ այդ նվաճված բոլոր երկրների նկատմամբ:

Ալփ Արսլանին հաջորդած Մելիք շահի (1072–1092) գահակալության տարիներին հաստատվեց հարաբերական խաղաղություն: Պատերազմներից ու ապստամբություններից հետո սելջուկներն իրենց նվաճած տարածքներում, այդ թվում՝ Հայաստանում, սկսեցին վերականգնել ավերված քաղաքներն ու գյուղերը, կարգի բերեցին ճանապարհները, աշխուժացավ քարավանային առևտուրը:

Հայաստանի քաղաքական դրությունը XI-XII դարերում: Շուտով սելջուկյան սուլթանությունը մտավ քայքայման փուլ: Դրանից օգտվելով` հայկական թագավորություններն ու իշխանությունները վերականգնեցին իրենց անկախությունը: Դրանցից նախ և առաջ հիշատակելի են Տաշիր-Ձորագետի (Լոռու) և Սյունիքի (Կապանի) հայկական թագավորությունները: Այս երկու թագավորություններն էլ կարողացել էին իրենց գոյությունը պահպանել Ալփ Արսլանին իրենց հնազանդությունը հայտնելու միջոցով:

Բացի հայկական հիշյալ թագավորություններից` Հայաստանի հյուսիս–արևելյան և հարավային լեռնային շրջաններում, ինչպես գիտենք, իրենց գոյությունն էին պահպանել առանձին հայկական իշխանություններ: Դրանցից հիշատակելի են հատկապես Սասունի Թոռնիկյանների, Աղթամարի Արծրունիների և Արցախի Առանշահիկների իշխանությունները: Հայկական մանր իշխանություններ կային նաև Ռշտունիքում, Մոկքում, Համշենում և այլուր: Հիշյալ հայկական իշխանությունները, սակայն, բաժան-բաժան էին և ի վիճակի չեղան Հայաստանի քաղաքական կյանքում լուրջ դեր ստանձնել:

Սելջուկ–թյուրքական միասնական աշխարհակալութան տրոհման հետևանքով Հայաստանի տարածքում ստեղծվեցին սելջուկյան և քրդական մի շարք ամիրայություններ:

Հայ-վրացական զինակցությունն ընդդեմ սելջուկների։ Հայաստանում և հարակից շրջաններում սելջուկյան ամիրայությունների կամայականությունները բնակչության համար անտանելի վիճակ էին ստեղծել: Աստիճանաբար հասունանում էր սելջուկների դեմ պայքարի անհրաժեշտությունը: Այդ պայքարի գլուխ անցավ հզորացման ուղի բռնած Վրաստանը:

Ձևավորված հայ-վրացական զինակցությունն էլ ավելի ամրապնդվեց Վրաստանում գահ բարձրացած Դավիթ Շինարարի (1089-1125) օրոք: Վերջինիս` հայերի նկատմամբ վարած բարեհաճ քաղաքականության արդյունքում ակտիվացավ հայերի գաղթը դեպի Հայաստանի հյուսիսային կողմերը և Վրաստան: Դավիթ Շինարարը նրանց համար անգամ կառուցեց Գոռա (ժամանակակից Գորի) քաղաքը: Վրաց թագավորի հովանու ներքո կազմավորվեցին հայկական զորքեր՝ հայ իշխանների հրամանատարությամբ: Շուտով Դավիթ Շինարարը ռազմական գործողություններ սկսեց Հյուսիսային Հայաստանի ուղղությամբ: Տաշիր-Ձորագետի թագավորությունը նվաճելուց հետո 1124 թ. վրաց-հայկական զորքերը մտան Անի: Հաղթանակը կարճատև էր։ Թե՛ Անիի և թե՛ Հյուսիսային Հայաստանի համար պայքարը շարունակվեց ողջ XII դարի ընթացքում:

Զաքարյանների իշխանապետության հաստատումը Հյուսիս-արևելյան Հայաստանում։ Հյուսիսային Հայաստանի համար պայքարը նոր թափ ստացավ վրաց Թամար թագուհու (1184–1207) կառավարման տարիներին: Այս շրջանում հայ–վրացական զինական համագործակցության մեջ հատկապես նշանակալի էր Սարգիս Զաքարյանի դերը: Վերջինս հայկական զորքերի ամիրսպասալարն (սպարապետ) էր: 1185 թ. նա թագուհու կողմից նշանակվեց հայ–վրացական զորքերի ամիրսպասալար և ճանաչվեց Լոռու ժառանգական տեր: Զաքարյանները զգալի ազդեցություն և հեղինակություն ձեռք բերեցին վրացական արքունիքում՝ հատկապես Սարգիս Զաքարյանի որդինե րի՝ Զաքարեի և Իվանեի եռանդուն գործունեությամբ: Զաքարեն հետագայում ստանձնեց ամիրսպասալարի, իսկ Իվանեն՝ աթաբեկի (վրաց թագաժառանգի խնամակալի) պաշտոնը: Այդպիսով նրանք գործուն մասնակցություն էին բերում վրացական պետության ներքին և արտաքին հարաբերություններում:

Վրաց Բագրատունիների հովանավորությամբ և աջակցությամբ Զաքարյան եղբայրները 1196- 1211 թթ. կարողացան վերահսկողություն հաստատել Հայաստանի հյուսիսային, կենտրոնական ու արևելյան բազմաթիվ շրջաններում: 1099 թ. գրավելով Անին՝ հայ–վրացական զորքերը զարգացրին իրենց առաջխաղացումը և մոտեցան Վանա լճի հյուսիսային ափերին: Սակայն Խլաթ քաղաքի մոտ (1210 թ.) արշավանքն անհաջողությամբ վերջացավ, և հետագա առաջխաղացումը դադարեցվեց:

Վրացական թագավորությունը Զաքարեի և Իվանեի ռազմական ծառայության դիմաց Հյուսիսարևելյան Հայաստանի ազատագրված բազմաթիվ շրջանների կառավարումը վստահեց նրանց: Ստեղծվեց ինքնօրինակ իշխանապետություն: Զաքարյաններն իրենց իրավասության տակ գտնվող տարածքներում հիմնեցին գործակալություններ: Դրանցից հատկապես կարևոր էին արքունի արարողապետի, կողմնապահների և սպարապետի պաշտոնները: Զաքարյաններն այդ պա տասխանատու պաշտոնները վստահել էին նորաստեղծ իշխանական տներին՝ Վաչուտյաններ (Արագածոտնում), Խաղբակյաններ–Պռոշյաներ (Վայոց ձորում), Օրբելյաններ (Սյունիքում), Հասան– Ջալալյաններ (Արցախում)։ Ուշագրավ է և այն, որ ենթակա մուսուլմանական իշխանությունները հարկը վճարում էին Զաքարյաններին և ոչ թե վրացական արքունիքին:

Այդպես Զաքարյանները մասամբ վերականգնեցին ինքնակառավարումը երկրում, սակայն նրանց ձեռնարկումներն անավարտ մնացին մոնղոլական արշավանքների պատճառով:

Հայոց եկեղեցին Զաքարյան Հայաստանում։ Հաստատելով իրենց իշխանությունը

Հյուսիս–արևելյան Հայաստանի վրա՝ Զաքարյաններն ամրացնում են երկիրը: Զաքարյան իշխանապետության տարածքում առաջանում են նոր իշխանություններ, վերականգնվում և կառուցում են բազմաթիվ բերդեր, եկեղեցիներ և վանական համալիրներ (Այրիվանք, Գոշավանք, Նորավանք, Կեչառիս): Այս ժամանակ է, որ 1195 թ. կրկին փորձ է արվում կաթողիկոսական աթոռը հաստատել Անի քաղաքում, և կաթողիկոս է ընտրվում Բարսեղ Բ Անեցին: Սակայն նրա մահից հետո Զաքարե ամիրսպասալարը թույլ չի տալիս նոր կաթողիկոս ընտրել` հավանաբար հայ–վրացական միջեկեղեցական հարաբերությունների սրումից խուսափելու նպատակով:

1045 թ. Անիի Բագրատունյաց թագավորության անկումից հետո դեռ գոյություն ունեին Վանանդի (Կարսի), Տաշիր-Ձորագետի (Լոռու և Սյունիքի հայկական թագավորությունները: Բացի հայկական հիշյալ թագավորություններից` Հայաստանի հյուսիսարևելյան և հարավային լեռնային վայրերում իրենց ինքնավարությունը պահպանում էին մի շարք հայկական իշխանություններ (Արցախի Խաչենի իշխանությունը, Սասունի, Մոկաց լեռնային իշխանությունները և այլն): Այդուամենայնիվ, վերոհիշյալ հայկական թագավորություններն ու իշխանությունները չկարողացան լուրջ դեր ստանձնել երկրի միավորման գործում և զերծ պահել երկիրն արտաքին ներխուժումներից:

Բյուզանդիայի քաղաքականությունը Հայաստանում։ Հայաստանի մեծագույն մասի բռնակցումից հետո Բյուզանդիայի նպատակն էր հայերին իրեն ենթարկել թե՛ քաղաքական, թե՛ կրոնական և թե՛ մշակութային առումներով: Առաջնահերթ խնդիրներից էին Հայաստանի ռազմական ուժերի թուլացումն ու ոչնչացումը: Հաջորդ նպատակն էր Հայոց եկեղեցու վերահսկողությունն իր ձեռքն առնելը:

Իր նպատակներին հասնելու համար Բյուզանդիան նվաճված հայկական տարածքների կառավարիչներ էր նշանակում հիմնականում ծագումով հույներին: Հայ պաշտոնյաները կամ հեռացվում էին պաշտոններից կամ էլ վարում երկրորդական և ստորադաս պաշտոններ: Հայաստանի ռազմական ուժերը թուլացնելու նպատակով կիրառվեց նախ և առաջ հայերին Հայաստանից գաղթեցնելու (տեղահանելու) քաղաքականությունը: Բյուզանդիան հայ իշխաններին կայսրության` Հայաստանից արևմուտք ընկած տարածքներում շնորհում էր բարձր պատվաստիճաններ և ընդարձակ կալվածքներ: Ազնվականների և նրանց ռազմական ուժերի հետ միասին հայրենիքից գաղթում էին նաև արհեստավորներն ու գյուղացիները:

Ամենաաղետայինը, սակայն, եղավ այն, որ որոշ ժամանակ անց լուծարվեց տեղական հայկական զորքերի մեծ մասը, և դրանց փոխարեն բերվեցին բյուզանդական վարձկան զինվորներ: Լեռնաշխարհի ընդարձակ տարածքներում գերիշխող նախարարական համակարգը, ըստ էության, փլուզվեց: Այն պահպանվեց միայն անմատչելի լեռնային շրջաններում:

Հայոց եկեղեցու նկատմամբ վերահսկողություն հաստատելու նպատակով բյուզանդացիների նախաձեռնությամբ նվաճված հայկական հողերում հիմնադրում էին քաղկեդոնական եկեղեցիներ և համայնքներ: Նպատակն էր հեշտացնել հայերին դավանափոխ անելու գործը, ինչպես նաև ամուր հենարան ստեղծել նվաճված տարածքներում: Ավելին՝ կաթողիկոսությունն Անիից տեղափոխվեց արևմուտք՝ Կոստանդնուպոլիս, իսկ հետո՝ Սեբաստիա: Որոշ ժամանակ անց կաթողիկոս Պետրոս Գետադարձը կանչվեց Կոստանդնուպոլիս (1049 թ.) և մի քանի տարի այնտեղ պահվեց «պատվավոր աքսորում»: «Կոստանդնուպոլիսյան գերության» արժանացավ նաև հաջորդ կաթողիկոսը:

Այսպիսով՝ Բյուզանդիայի վարած վարչական և կրոնական քաղաքականության պատճառով հայ ժողովրդի ռազմական և դիմադրական ուժն աստիճանաբար պակասում էր: Կայսրության արևելյան սահմանները թուլացան, և տարածաշրջանը շուտով անպաշտպան մնաց սելջուկների առջև:

Սելջուկները Հայաստանում։ Սելջուկների նախնիները Միջին Ասիայի թյուրքալեզու քոչվոր ցեղերից էին: Կոչվել են իրենց առաջնորդի՝ Սելջուկի անունով: Մոտ X դ. վերջերին Սելջուկն ու իր ժողովուրդն իսլամ ընդունեցին: Ծառայության անցնելով Աբբասյան խալիֆայության զորքերում՝ սելջուկներն իրենց ռազմական հմտությունների շնորհիվ աստիճանաբար ընդլայնեցին իրենց քաղաքական և ռազմական հնարավորությունները: Աբբասյանների թուլացմանը զուգընթաց ավելի ուժեղացող սելջուկներն աստիճանաբար շարժվեցին դեպի Պարսկաստան, իսկ հետո՝ Հայաստան:

Այդ ժամանակ Հայաստանն արդեն մնացել էր բյուզանդական կայազորի պաշտպանության հույսին: Բյուզանդական կայազորը, ինչպես գիտենք, կազմված էր հիմնականում օտարերկրյա վարձկաններից: Դրանք այնքան էլ շահագրգռված չէին հեռավոր երկրի ու օտար ժողովրդի պաշտպանությամբ: Հայաստանում տեղական ուժերը բավարար չէին, որ կարողանային երկիրն ու ժողովրդին պաշտպանել օտարներից և թույլ չտալ, որ նրանք մշտական բնակություն հաստատեն այստեղ:

Հայաստանի նվաճումն ու հայերի զանգվածային արտագաղթը։ Անիի Բագրատունյաց թագավորության անկումից երկու տարի անց՝ 1047 թ., սելջուկները ներխուժեցին Հայաստան: Օգտվելով բյուզանդական բանակի անգործությունից՝ նրանք գրավեցին և հիմնահատակ ոչնչացրին արհեստագործության ու առևտրի խոշորագույն կենտրոն Արծն քաղաքը (1049 թ.)։

Դեպի Հայաստան սելջուկյան պարբերաբար կրկնվող արշավանքներից մեկը` 1054 թ. արշավանքը, գլխավորում էր անձամբ սելջուկյան պետության ղեկավար Տուղրիլ բեկը: Այս անգամ նրանք տեղ- տեղ՝ հատկապես Կարինում, Կարսում և Մանազկերտում, հանդիպեցին լուրջ դիմադրության: Այդուամենայնիվ, սելջուկները կողոպտեցին, հրկիզեցին և ոչնչացրին երկրի հարուստ քաղաքներից շատերը, բազմաթիվ ավաններ ու գյուղեր: Այս փուլում սելջուկների արշավանքները նաև նվաճված տարածքներում թյուրքական ցեղախմբերի բնակեցման նպատակ էին հետապնդում:

Տուղրիլ բեկի արշավանքների հետևանքով մեծապես թուլացան Հայաստանի և Բյուզանդիայի արևելյան պաշտպանական գծերը, և հեշտացավ Հայաստանի ու Փոքր Ասիայի նվաճումը: Իրավիճակը չշտկվեց, երբ բյուզանդացիները, հասկանալով իրենց վարած քաղաքականության սխալը, սկսեցին հայ բնակչության հարկերը թեթևացնելու և սիրաշահելու քաղաքականություն վարել:

1064 թ. Անիի գրավումից հետո սելջուկների և բյուզանդացիների վճռական բախումը տեղի ունեցավ 1071 թ. Մանազկերտի մոտ: Այս ճակատամարտում Ալփ Արսլանի գլխավորությամբ սելջուկները ջախջախեցին բյուզանդացիներին, իսկ նրանց կայսրը գերի ընկավ: Այդուհետ Բյուզանդիայի կայսրերը ստիպված եղան հրաժարվել իրենց արևելյան տարածքների վերջին մնացորդներից: Սելջուկներն աստիճանաբար վերահսկողություն հաստատեցին Փոքր Ասիայի կենտրոնի նկատմամբ: Հայաստանն ամբողջությամբ ներառվեց սելջուկների հսկայածավալ կայսրության մեջ:

Սելջուկների կրկնվող արշավանքների հետևանքով աստիճանաբար մեծ ծավալ ստացավ հայության` Բյուզանդիայի կայսրերի քաղաքականությամբ սկսված գաղթը դեպիհարավ– արևմուտք (Կիլիկիա) և հյուսիս (Վրաստան):

Հարցեր և առաջադրանքներ.

1. Ի՞նչ քաղաքականություն էր վարում Բյուզանդիան Հայաստանի մեծագույն մասի բռնակցումից հետո:

Բյուզանդիա – Թուլացրեց բանակը, տեղահանեց հայերին, վերահսկեց եկեղեցին։

2. Ինչո՞վ էր պայմանավորված 1071 թ. Մանազկերտի ճակատամարտում Բյուզանդիայի պարտությունը:

Մանազկերտ – Վարձկաններ, թույլ պաշտպանություն, լավ կազմակերպված սելջուկներ։

3. Ի՞նչ հետևանքներ ունեցան Բյուզանդիայի քաղաքականությունն ու սելջուկների արշավանքները հայության համար:

Հետևանքներ – Գաղթ Կիլիկիա, ավերածություններ, պետականության կորուստ։

4. Ի՞նչ հետևանքներ ունեցավ Հայաստանի ռազմական ուժերը թուլացնելու` Բյուզանդիայի վարած քաղաքականությունը:

Ռազմական թուլացում – Սահմանները անպաշտպան մնացին։

5. Ինչո՞ւ էին բյուզանդացիները ձգտում հայերին դավանափոխ անել:

Դավանափոխություն – Ցանկանում էին վերացնել Հայոց եկեղեցու անկախությունը։

6. Ինչո՞վ էր վտանգավոր սելջուկների` աստիճանաբար Հայաստանում վերաբնակվելու գործընթացը:

Վտանգ – Հայերի տեղահանություն, թյուրքական բնակեցում։

7. ՊԱՏՃԱՌ ԵՎ ՀԵՏԵՎԱՆՔ, ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Լուծում – Հարկերի թեթևացում, իրավունքների վերադարձ, հայերից զորք հավաքել։

Պատկերացրու, որ դու բյուզանդական կայազորի հրամանատարն ես և արդեն տեղյակ ես սելջուկների ասպատակությունների մասին: Ի՞նչ քայլեր կձեռնարկես, որպեսզի կրկին շահես հայերի համակրանքը և նրանց ներուժն օգտագործես սելջուկների դեմ:

Ըստ քեզ՝ ի՞նչ ընթացք կարող էին ունենալ Բյուզանդիայի և սելջուկների ռազմական բախումները, եթե բյուզանդացիները Հայաստանում չվարեին հայերին գաղթեցնելու և հայկական ռազմական ուժերը թուլացնելու քաղաքականություն: